Onlangs kwamen wij in onze archieven een oorlogsdagboek tegen van een voor ons onbekende schrijver(ster). Het is een handgeschreven dagboek over de periode van 5 oktober 1944 tot en met 28 november 1944. Onderstaand een beknopte samenvatting van de gebeurtenissen in die periode. De complete, gedigitaliseerde versie komt binnenkort beschikbaar.
Gilze in oorlogstijd: van angst naar bevrijding
“De dag der bevrijding is gekomen.”
Met deze veelzeggende zin beschrijft een onbekende schrijver 27 oktober 1944, de dag waarop Gilze na ruim vier jaar Duitse bezetting wordt bevrijd. Het dagboek dat hij of zij bijhield, geeft een bijzonder beeld van de gebeurtenissen in Gilze en omgeving in de weken rond de bevrijding. Van 5 oktober tot en met 28 november 1944 worden vrijwel dagelijks de oorlogshandelingen beschreven: het voortdurende kanongebulder, de vele geallieerde vliegtuigen, de Duitse aanwezigheid en uiteindelijk de komst van de Poolse bevrijdingstroepen.
De oorlog komt steeds dichterbij
Begin oktober is de oorlog in Gilze overal voelbaar. Vanuit de richting Riel, Alphen en Goirle klinkt voortdurend artillerievuur. Boven het dorp verschijnen grote aantallen geallieerde vliegtuigen. Vooral Typhoons, Spitfires en Mustangs voeren aanvallen uit op Duitse posities. Ook ’s nachts is het onrustig. Britse artillerie beschiet doelen rond Gilze en granaten komen neer in weilanden en bij woningen. Op de Bolberg raken huizen beschadigd en worden dieren gedood. Op 6 oktober valt bovendien een jong slachtoffer: de drie maanden oude Josephus Franciscus Marinus Broeders, Sjefke, komt op de Bolberg om het leven. De onbekende schrijver noteert nauwkeurig wat er in de lucht gebeurt. Grote formaties Britse en Amerikaanse bommenwerpers vliegen over Gilze richting Duitsland. Het vliegveld speelt daarbij een steeds belangrijkere rol.
Vernielingen en Duitse vorderingen
De Duitse bezetter wordt steeds nadrukkelijker aanwezig. Paarden, wagens, fietsen en voedsel worden gevorderd. Later worden zelfs honderden koeien uit de weilanden weggehaald en richting Breda gedreven. Op 10 oktober volgt een zware klap voor Gilze. De Duitsers blazen de twee molens, het raadhuis en de watertoren op. Het raadhuis wordt grotendeels verwoest. Ook de watertoren wordt opgeblazen. De kerktoren wordt eveneens met explosieven voorbereid op vernietiging. Voor de inwoners wordt steeds duidelijker dat de Duitse positie niet houdbaar is. Tegelijkertijd is de bevrijding nog niet in zicht. De gevechten gaan door en het dorp blijft onder vuur liggen.
27 oktober 1944: de bevrijding
Op 26 oktober trekken Duitse militairen zich terug. De volgende dag breekt de beslissende strijd uit. In de ochtend wordt ten oosten van Gilze zwaar gevochten. Duitse soldaten trekken terug terwijl Poolse tanks en andere geallieerde voertuigen oprukken. Tussen negen en tien uur bereikt de strijd zijn hoogtepunt. Kort voor de komst van de bevrijders laten de Duitsers de kerktoren van Gilze met explosieven instorten. Niet alleen de toren, maar ook een deel van de kerk wordt verwoest. Rond het middaguur rijden de eerste Poolse tanks Gilze binnen. Steeds meer geallieerde voertuigen volgen. Rond half twee worden tanks in het centrum gezien en trekken de laatste Duitse militairen zich terug.
Gilze is bevrijd
De bevrijding verloopt echter niet zonder slachtoffers en schade. In verschillende delen van het buitengebied staan boerderijen en schuren in brand. Ook rond het vliegveld wordt nog gevochten. In Gilze vallen een dode en enkele zwaar gewonden. Toch overheerst de opluchting. Op de geallieerde voertuigen staan familieberichten uit al bevrijde dorpen. Poolse soldaten delen sigaretten uit aan de bevolking. Na jaren van bezetting is de vrijheid terug.
De oorlog trekt verder
De bevrijding van Gilze betekent niet dat de oorlog voorbij is. Op 28 oktober trekken Poolse troepen verder richting Chaam en Breda. Lange colonnes tanks, pantserwagens en vrachtwagens trekken door het dorp. De wegen zijn overvol. Ook daarna blijft het front dichtbij. In het noorden en westen wordt nog zwaar gevochten. Tegelijkertijd wordt begonnen met het herstellen van de orde. Personen die volgens de nieuwe autoriteiten veel met de Duitsers hebben samengewerkt, worden vastgezet.
Het vliegveld krijgt een nieuwe bestemming
Na de bevrijding krijgt het vliegveld opnieuw een belangrijke militaire functie. Al op 1 november wordt begonnen met het herstel. Een groot deel van de mannelijke bevolking van Gilze wordt opgeroepen om mee te werken aan het dichtmaken van bomkraters en het herstellen van het vliegveld. Daarna neemt het vliegverkeer snel toe. Spitfires, Typhoons en Mustangs vliegen af en aan. Grote formaties Lancasters en Halifaxen trekken over Gilze richting Duitsland. Ook steeds meer transportvliegtuigen landen op het vliegveld. Op 20 november landen bijvoorbeeld ruim twintig Douglas DC-3-transportvliegtuigen. Op 26 november vermeldt het dagboek dat er inmiddels ruim honderd jagers op het vliegveld staan.
Een waardevol tijdsdocument
Op 28 november 1944 eindigt het dagboek. Gilze is dan ruim een maand bevrijd, maar de oorlog gaat elders nog door. Boven het dorp blijven geallieerde vliegtuigen af en aan vliegen. Het oorlogsdagboek is daardoor meer dan een opsomming van militaire gebeurtenissen. Het laat zien hoe de oorlog vanuit Gilze zelf werd ervaren: het geluid van de kanonnen, de vliegtuigen boven het dorp, de angst voor inslaande granaten, de vernielingen en de Duitse vorderingen. Maar het beschrijft ook de opluchting en blijdschap wanneer de Poolse bevrijders op 27 oktober 1944 het dorp binnenrijden. De schrijver is onbekend gebleven, maar zijn of haar aantekeningen vormen een waardevolle lokale getuigenis van een van de meest ingrijpende periodes uit de geschiedenis van Gilze.
“De dag der bevrijding is gekomen.”
Een zin die ruim tachtig jaar later nog altijd betekenis heeft.